تونل سارایوو (Sarajevo Tunnel): روزنه امید در قلب محاصره - مجله استخدام جدید

برای دریافت مشاوره و خدمات تخصصی گردشگری و سفر به سراسر دنیا با مجری مستقیم تورهای مسافرتی و گردشگری همراه باشید.

زمینه تاریخی: محاصره سارایوو

پس از اعلام استقلال بوسنی و هرزگوین از یوگسلاوی، نیروهای صرب بوسنی در آوریل 1992 پایتخت، سارایوو، را به محاصره کامل خود درآوردند. این محاصره که 1٬425 روز به طول انجامید، طولانی‌ترین محاصره یک پایتخت در تاریخ جنگ‌های مدرن است. در این مدت، حدود سیصد هزار شهروند در داخل شهر به دام افتادند و تمامی راه‌های دسترسی به شهر مسدود شد. نیروهای صرب از ورود مواد غذایی، دارو و سایر مایحتاج اولیه جلوگیری کرده و آب، برق و گرمایش شهر را نیز قطع کردند. فرودگاه شهر تحت کنترل نیروهای حافظ صلح سازمان ملل (UNPROFOR) بود، اما این منطقه نیز برای شهروندان غیرقابل دسترس بود و خیابان‌های منتهی به آن به دلیل حضور تک‌تیراندازان صرب به «خیابان تک‌تیرانداز» (Sniper Alley) شهرت یافته بود.

ساخت تونل: یک شاهکار مهندسی در شرایط جنگی

در چنین شرایط وخیمی، ارتش بوسنی و هرزگوین برای شکستن حلقه محاصره و ایجاد راهی برای ارتباط با دنیای خارج، تصمیم به حفر یک تونل مخفی گرفت.

طراحی و برنامه‌ریزی:

• ایده‌پردازی و طراحی: ایده اولیه حفر تونل توسط مهندسان و فرماندهان ارتش بوسنی مطرح شد. برخی منابع خبری ایرانی نیز به نقش فرماندهان ایرانی مانند «سردار احمد کریمی» در ارائه ایده اولیه این پروژه اشاره کرده‌اند. طبق این گزارش‌ها، آشنایی کریمی با روش‌های سنتی حفر قنات در ایران، در ارائه طرح اولیه و جنبه‌های فنی آن مؤثر بوده است. با این حال، طراحی و اجرای نهایی پروژه توسط مهندسان بوسنیایی، به‌ویژه مهندس عمران «نژاد برانکویچ» (Nedžad Branković)، صورت گرفت.
• مسیر تونل: این تونل دو محله «دوبرینیا» (Dobrinja) که در داخل خطوط محاصره قرار داشت و «بوت‌میر» (Butmir) که در خارج از محاصره و در دست نیروهای بوسنیایی بود را به یکدیگر متصل می‌کرد. مسیر تونل از زیر باند فرودگاه سارایوو که تحت کنترل سازمان ملل بود، عبور می‌کرد؛ اقدامی که نیروهای بوسنیایی عمداً برای بهره‌برداری از وضعیت منطقه بی‌طرف فرودگاه انجام دادند.

عملیات ساخت و چالش‌های مهندسی:

• ایثار خانواده کولار: ورودی تونل در سمت بوت‌میر در زیرزمین خانه خانواده «کولار» (Kolar) قرار داشت. به دلیل موقعیت استراتژیک، ارتش این خانه را برای شروع عملیات انتخاب کرد. بایرو کولار (Bajro Kolar)، پدر خانواده، بی‌درنگ با این درخواست موافقت کرد و خانه خود را در اختیار پروژه قرار داد.
• عملیات حفاری: عملیات ساخت با نام رمز "Objekt BD" در 1 مارس 1993 آغاز شد. حفاری به صورت 24 ساعته در شیفت‌های 8 ساعته و با ابزارهای ابتدایی مانند بیل و کلنگ انجام می‌شد. کارگران که عمدتاً سربازان و معدنچیان بودند، با دستمزد روزانه یک پاکت سیگار، که کالایی بسیار ارزشمند در آن دوران بود، کار می‌کردند.
• مقابله با چالش‌ها:
  • نفوذ آب‌های زیرزمینی: سطح بالای آب‌های زیرزمینی یک مانع بزرگ بود و کارگران اغلب مجبور بودند در آبی که گاهی تا کمر می‌رسید، کار کنند. این مشکل در نهایت با نصب یک پمپ الکتریکی برای تخلیه مداوم آب، مدیریت شد.
  • تهویه: هوای داخل تونل به دلیل طول زیاد و نبود سیستم تهویه پیشرفته، کهنه، متعفن و فاقد اکسیژن کافی بود. این شرایط عبور را بسیار دشوار می‌کرد و بسیاری از افراد مجبور به استفاده از ماسک بودند.

پس از حدود چهار ماه تلاش شبانه‌روزی، دو طرف تونل در 30 ژوئیه 1993 به یکدیگر رسیدند. تونل نهایی حدود 800 تا 850 متر طول، 1 تا 1.3 متر عرض و 1.6 تا 1.7 متر ارتفاع داشت.

اهمیت استراتژیک: از لجستیک تا دیپلماسی

تونل سارایوو به سرعت به شریان حیاتی شهر در ابعاد مختلف تبدیل شد.

• لجستیک و تدارکات: در ابتدا حمل کالا دستی بود، اما با نصب یک مسیر ریلی کوچک و واگن‌های دستی، ظرفیت لجستیکی به روزانه حدود 30 تن افزایش یافت. این تونل تنها راه تأمین غذا، دارو، سوخت و مهمات جنگی بود. روزانه بین 3000 تا 4000 نفر از این تونل عبور می‌کردند.
• نقش سیاسی و دیپلماتیک: تونل یک شاهراه استراتژیک برای دولت نوپای بوسنی بود.
  • سفرهای دیپلماتیک: این تونل به رهبران سیاسی، به ویژه رئیس‌جمهور علی عزت‌بگویچ، امکان می‌داد تا محاصره را شکسته و برای شرکت در مذاکرات صلح و جلب حمایت‌های بین‌المللی به خارج از کشور سفر کنند. عزت‌بگویچ به دلیل شرایط جسمی، هرگز پیاده از تونل عبور نکرد و او را بر روی صندلی ویژه‌ای به نام «صندلی رئیس‌جمهور» حمل می‌کردند.
  • مدیریت دولت: این تونل راهی برای ورود و خروج سیاستمداران، ژنرال‌ها و مقامات برای مدیریت امور جنگ و دولت در پایتخت محاصره شده بود.
  • زیرساخت ارتباطی: به تدریج، کابل‌های برق، خطوط تلفن و حتی یک خط لوله انتقال نفت در آن نصب شد که برای حفظ ارتباطات دولت و تأمین حداقل انرژی شهر حیاتی بود.

روی تاریک تونل: اقتصاد سیاه و فساد

در کنار نقش حیات‌بخش، کنترل انحصاری بر تونل زمینه‌ساز شکل‌گیری یک «اقتصاد سیاه» پررونق و فساد شد.

• بازار سیاه: کالاهایی مانند سیگار، الکل و بنزین که از طریق تونل قاچاق می‌شدند، در بازارهای سیاهی که در مناطقی مانند بوت‌میر و هراسنیتسا شکل گرفته بود، با قیمت‌های نجومی به فروش می‌رسیدند. سیگار به یک ارز غیررسمی تبدیل شده بود؛ قیمت یک پاکت آن در سارایوو بین 5 تا 15 دلار و در مناطق دورتر تا 50 دلار نیز می‌رسید. این در حالی بود که دستمزد روزانه کارگران حفر تونل، تنها یک پاکت سیگار بود.
• فساد و اخاذی: عبور از تونل برای غیرنظامیان نیازمند مجوز از ارتش بوسنی بود. این سیستم به زودی آلوده به فساد شد و گزارش‌ها نشان می‌دهد که برخی غیرنظامیان برای دریافت مجوز عبور، مجبور به پرداخت مبالغی تا 120 دلار به مقامات نظامی بوده‌اند. این پدیده باعث توزیع نابرابر امکانات شد و بر روحیه عمومی تأثیر منفی گذاشت.

واکنش نیروهای خارجی

• ارتش جمهوری صربسکا: نیروهای صرب در سال 1994 از وجود تونل آگاه شدند و تلاش کردند تا با تشدید گلوله‌باران مناطق ورودی، آن را تخریب کنند، اما هرگز موفق به انهدام کامل آن نشدند.
• نیروهای حافظ صلح سازمان ملل (UNPROFOR): موضع نیروهای سازمان ملل که کنترل فرودگاه را در دست داشتند، «چشم‌پوشی عامدانه» یا سکوت غیررسمی بود. هرگونه اقدام علیه تونل می‌توانست به عنوان جانبداری از صرب‌ها تلقی شود و فاجعه انسانی را تشدید کند، زیرا کمک‌های بشردوستانه سازمان ملل برای شهر کافی نبود.

تونل سارایوو امروز: موزه‌ای برای یادآوری

پس از پایان جنگ، با تلاش خستگی‌ناپذیر خانواده کولار، بخشی از این میراث تاریخی حفظ شد و خانه آن‌ها به «موزه تونل امید» تبدیل گشت. این موزه امروزه یکی از پربازدیدترین جاذبه‌های سارایوو است.

• تجربه بازدید:
  • ورود به موزه: بازدیدکنندگان با نمای پر از جای گلوله خانه خانواده کولار روبرو می‌شوند که به صورت دست‌نخورده باقی مانده است.
  • فیلم مستند: در ابتدا، یک فیلم مستند 18 دقیقه‌ای با تصاویر آرشیوی از مراحل ساخت و اهمیت تونل به نمایش درمی‌آید تا زمینه تاریخی لازم را برای بازدیدکنندگان فراهم کند.
  • اشیاء و اسناد: موزه شامل طیف وسیعی از اشیاء آن دوران است: ابزارهای ابتدایی حفر تونل (بیل و کلنگ)، واگن‌های حمل بار، یونیفرم‌های نظامی، سلاح‌های دست‌ساز، «شمع‌های جنگی» (ظروف روغن با فتیله)، و نمونه‌ای از «رز سارایوو» (اثر انفجار خمپاره که با رزین قرمز پر شده).
  • بازسازی صحنه‌ها: صحنه‌هایی مانند حمل مجروحان با واگن یا آماده شدن یک مادر برای فرار با نوزادش از طریق تونل، با استفاده از مانکن‌ها (دیوراما) بازسازی شده‌اند.
  • عبور از تونل: نقطه اوج بازدید، قدم زدن در بخشی به طول حدود 25 متر از تونل اصلی است که به بازدیدکنندگان اجازه می‌دهد تنگی (عرض حدود 1 متر)، ارتفاع کم (حدود 1.6 متر)، تاریکی و رطوبت تونل را شخصاً تجربه کنند.
  • روایت‌های شخصی: راهنمایان موزه، که برخی از آن‌ها بازماندگان جنگ هستند، با بیان خاطرات شخصی، به این تجربه عمق می‌بخشند.

خلاصه

تونل سارایوو، معروف به «تونل امید»، یک گذرگاه زیرزمینی به طول تقریبی 850 متر بود که در سال 1993 طی محاصره سارایوو توسط ارتش بوسنی ساخته شد. این تونل که با ابزارهای ابتدایی حفر شد، شهر محاصره شده را به مناطق آزاد متصل می‌کرد و از زیر فرودگاه تحت کنترل سازمان ملل عبور می‌نمود. این سازه نقشی چندوجهی ایفا کرد: از نظر استراتژیک، شریان حیاتی برای تأمین روزانه 30 تن کالا و عبور حدود 4000 نفر بود ؛ از نظر سیاسی، به رئیس‌جمهور علی عزت‌بگویچ (که با صندلی مخصوص حمل می‌شد) و دیگر مقامات امکان سفرهای دیپلماتیک و مدیریت دولت را می‌داد. با این حال، تونل جنبه تاریکی نیز داشت و به مرکز یک اقتصاد سیاه برای کالاهایی مانند سیگار (با قیمت تا 50 دلار) و فساد در صدور مجوز عبور (با هزینه تا 120 دلار) تبدیل شد. نیروهای صرب در تخریب آن ناکام ماندند و نیروهای سازمان ملل موضع «چشم‌پوشی عامدانه» اتخاذ کردند. پس از جنگ، با تلاش خانواده کولار که ورودی تونل در خانه‌شان قرار داشت، بخش کوچکی از آن به «موزه تونل امید» تبدیل شد. این موزه امروزه با نمایش فیلم مستند، اشیاء جنگی، و امکان قدم زدن در 25 متر از تونل اصلی، داستان مقاومت و بقای مردم سارایوو را برای جهانیان روایت می‌کند.