سه سناریو برای مدیریت ناترازی سوخت روی میز دولت - مجله استخدام جدید

بیت ران: بر اساس آمارهای اخیر، مصرف روزانه بنزین در ایران به حدود 135 میلیون لیتر رسیده است، در حالی که فراوری پالایشگاه ها تنها حدود 112 میلیون لیتر است. برای پر کردن این شکاف، دولت مجبور است از محصولات پتروشیمی یا واردات استفاده کند. اما هزینه این کار چیست؟ اسماعیل سقاب اصفهانی، رئیس سازمان بهینه سازی انرژی، هزینه سالانه این شرایط را حدود 2 میلیارد دلار اعلام نموده است؛ پولی که می توانست صرف تامین دارو، گندم و کالاهای اساسی گردد.

ریشه مشکل کجاست؟ (تقصیر مصرف نماینده یا فراورینماینده؟)

بسیاری تصور می نمایند مشکل فقط زیاده روی در مصرف است، اما واقعیت پیچیده تر است. ناترازی بنزین حاصل سه عامل اصلی است:

1. ناکارآمدی صنعت خودرو: اگر خودروهای داخلی استانداردهای جهانی مصرف سوخت را داشتند، امروز با صف و سهمیه بندی روبرو نبودیم.

2. فرسودگی ناوگان: خودروهای قدیمی تر، بنزین بیشتری می سوزانند.

3. ضعف حمل ونقل عمومی: نبود جایگزین مناسب، مردم را مجبور به استفاده بیشتر از خودروی شخصی می نماید.

به زبان ساده: هزینه خودروهای بی کیفیت و پرمصرف را نه خودروسازان، بلکه مردم و بیت المال پرداخت می نمایند.

یارانه بنزین؛ حقی برای خودرو یا حقی برای انسان؟

در حال حاضر، یارانه بنزین به خودرو تعلق می گیرد، نه فرد. این یعنی کسی که سه خودرو دارد، سه برابر کسی که یک خودرو دارد از یارانه دولت استفاده می نماید، در حالی که فردی که خودرو ندارد، هیچ سهمی از این یارانه نمی برد اما هزینه های آلودگی محیط زیست را پرداخت می نماید.

مدل نو: سهمیه فردمحور به جای خودرو-محور

دولت در حال آنالیز سناریویی است که در آن سهمیه بنزین به جای خودرو، به شناسنامه افراد تعلق بگیرد. در این مدل پیشنهادی، بخشی از سوخت به حمل ونقل عمومی، تاکسیرانان و ناوگان اینترنتی اختصاص می یابد و اعتبار به جای مانده بین تمام افراد توزیع می گردد. مزیت این طرح این است که یارانه از انحصار مالکان خودرو خارج شده و عدالت اجتماعی برقرار می گردد.

سه سناریو روی میز دولت؛ آینده بنزین به کدام سمت می رود؟

اسماعیل سقاب اصفهانی، سه سناریوی احتمالی را برای مدیریت ناترازی بنزین مطرح نموده است:

1. عرضه متناسب با فراوری (بدون تغییر قیمت): در این حالت قیمت تغییر نمی نماید، اما احتمال ایجاد صف یا سهمیه بندی های عملی افزایش می یابد.

2. سهمیه بندی خودرو-محور + نرخ غیریارانه ای: سهمیه خودرو معین است و مصرف مازاد با قیمتی بسیار بالاتر (نرخ آزاد) محاسبه می گردد.

3. سهمیه فردمحور (توزیع میان تمام افراد): اعتبار بنزین بین تمام کد ملی های کشور توزیع می گردد.

در نظرسنجی اخیر سقاب اصفهانی، 48 درصد رای دهندگان از مدل سهمیه به هر کد ملی حمایت نموده اند، در حالی که 37 درصد موافق قیمت آزاد (87 هزار تومانی) بوده اند.

شفافیت و توسعه حمل ونقل؛ شرط موفقیت

دولت تأکید نموده است که قصد سورپرایز کردن مردم را ندارد. اما نکته حیاتی این است که بدون توسعه گزینه های جایگزین سفر، هرگونه اصلاح در قیمت یا سهمیه، تنها هزینه زندگی مردم را افزایش می دهد. برنامه هایی مانند برقی سازی 400 هزار موتورسیکلت یا دوگانه سوز کردن وانت ها گام های مثبتی هستند، اما باید با زمان بندی و منابع مالی واقعی اجرا شوند.

سخن پایانی: بنزین، فراتر از یک عدد و قیمت

در نهایت باید پذیرفت که راه چاره بحران سوخت، تنها در اعلام یک قیمت نو یا تغییر سهمیه ها نهفته نیست. آنچه امروز ایران به آن احتیاج دارد، یک نقشه راه جامع است؛ نقشه ای که در آن خودروسازان از فراوری خودروهای پرمصرف دست بردارند، دولت زیرساخت های حمل ونقل عمومی را تقویت کند و یارانه از خودرو به فرد منتقل گردد. تا زمانی که این ریشه ها اصلاح نشوند، هر سیاستی در خصوص بنزین، تنها بخشی از مسئله را جابه جا می نماید و هرگز آن را حل نخواهد کرد.